امروزه دانشمندان به خوبی دریافته اند ارتباط پیچیده ای بین رژیم غذایی با رشد و عملکرد مغز وجود دارد. ایشان همچنین تأکید فزاینده‌ای بر نقش ریزمغذی‌ها در تأثیر بر عملکرد شناختی مغز دارند.

ریزمغذی‌ها شامل مواد معدنی، ویتامین‌ها و عناصر کمیاب بوده و از عوامل حیاتی برای رشد و انعطاف‌پذیری مغز و همچنین عملکرد عصبی هستند. پیشرفت‌های اخیر در پژوهش های علمی نشان داده اند که غنی‌سازی با ریزمغذی‌ها می‌تواند بر فعالیت سیناپسی (ارتباط بین سلول های عصبی)، مسیرهای سیگنالینگ عصبی (انتقال پیام های عصبی) و بیان ژن تأثیر بگذارد. از این رو این سئوال مطرح می شود که آیا غذاهایی که می‌خوریم بر آسیب‌پذیری ما در برابر بیماری‌های روانی، تأثیر می‌گذارند؟

در پاسخ باید گفت دو عامل مهم بر آسیب‌پذیری فرد در برابر مشکلات سلامت روان در طول عمر تأثیر می‌گذارند: عوامل محیطی و ارثی. شایان ذکر است مغز به عنوان یک عضو فعال متابولیکی، برای پشتیبانی از دفاع اکسیداتیو، ساخت انتقال‌دهنده‌های عصبی و سوخت و ساز انرژی، به تأمین مداوم ریزمغذی‌های خاص متکی است. به همین دلیل کمبود ریزمغذی‌های ضروری مانند آهن، روی، فولات و اسیدهای چرب امگا ۳، با تسریع تخریب عصبی، اختلالات عصبی-رشدی و اختلال در عملکرد شناختی مرتبط دانسته شده‌اند.

 ریزمغذی‌های موثر بر مغز و عملکرد آن:

در این بخش چکیده یافته های تحقیقات علمی درخصوص ریزمغذی های مطالعه شده موثر بر سیستم عصبی، منابع غذایی آنها و چگونگی تأثیرشان بر عملکرد مغز و اعصاب در قالب جدول زیر آورده می شود. بدیهی است با پیشرفت پژوهش های علمی نکات بیشتری در این زمینه آشکار خواهد شد.

 

ردیف	نام ریزمغذی	منابع غذایی	تأثیر بر عملکرد مغز
1	آهن	گوشت قرمز، اسفناج، عدس، غلات غنی‌شده با آهن	✓ پشتیبانی از انتقال اکسیژن ✓ ساخت انتقال‌دهنده‌های عصبی ✓ سوخت و ساز انرژی
2	روی	آجیل، مغزدانه‌ها، غلات کامل و صدف	✓ ترویج عصب زایی(نوروژنز) ✓ انتقال سیناپسی ✓ محافظت آنتی‌اکسیدانی
3	ویتامین B12	گوشت قرمز، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات	✓ ضروری برای تشکیل میلین (غشاء پوشاننده عصب) ✓ ساخت DNA (ماده وراثتی) ✓ عملکرد شناختی
4	ویتامین B9 (فولات یا اسید فولیک)	سبزیجات برگ‌دار سبز، لوبیا، مرکبات	✓ کلیدی برای متیلاسیون DNA ✓ رشد عصبی ✓ ساخت انتقال‌دهنده‌های عصبی
5	اسید چرب امگا ۳	ماهی های چرب (ماهی آزاد)، دانه کتان، گردو	✓ پشتیبانی از انعطاف‌پذیری عصبی ✓ یکپارچگی غشای سلولی ✓ اثرات ضد التهابی
6	ویتامین D	ماهی های چرب، زرده تخم‌مرغ، غذاهای غنی‌شده با ویتامین D، قراگرفتن در معرض نور خورشید	✓ تنظیم سیگنالینگ کلسیم مغز ✓ پاسخ‌های ایمنی ✓ پشتیبانی از تنظیم خلق و خو
7	منیزیم	گندم کامل، سبزی های برگدار تیره مثل اسفناج، مغزدانه ها مانند بادام و بادام زمینی، لوبیا و ماست	✓ تسهیل انعطاف‌پذیری سیناپسی ✓ تنظیم استرس ✓ به عنوان یک محافظ عصبی عمل می‌کند
8	ویتامین E	آجیل، مغزدانه ها، روغن گیاهی، اسفناج	✓ آنتی‌اکسیدان محافظ عصب ✓ جلوگیری از آسیب استرس اکسیداتیو
9	کولین	تخم‌مرغ، گوشت، ماهی، فرآورده های سویا	✓ حیاتی برای سنتز استیل کولین ✓ رشد حافظه و مغز
10	ید	غذاهای دریایی، نمک یددار، لبنیات	✓ ضروری برای تولید هورمون تیروئید ✓ توسعه مغز
11	سلنیوم	آجیل، غذاهای دریایی، تخم‌مرغ	✓ محافظت آنتی‌اکسیدانی ✓ پشتیبانی از متابولیسم هورمون تیروئید
12	مس	آجیل، مغزدانه‌ها، گوشت‌های احشاء، صدف	✓ نقش در ساخت انتقال‌دهنده‌های عصبی ✓ متابولیسم آهن، تغذیه و رشد مغز

 

جمع بندی:

یافته های پژوهشهای علمی نشان داده است چگونگی تغذیه بر ساختار و عملکرد مغز و اعصاب تأثیر بسزایی دارد. در این میان عملکرد مغز به ریزمغذی های دریافتی از رژیم غذایی شامل ویتامین ها، مواد معدنی و عناصر کمیاب متکی است. به همین جهت پیروی از یک برنامه غذایی سالم متشکل از مواد تمام گروه ها ی غذایی با رعایت اصول تنوع و تعادل می تواند در حفظ سلامت مغز و پیشگیری از بیماریهایی نظیر آلزایمر و زوال عقل نقش داشته باشد.

 

Reference:

• Das S, Banerjee P, Jana S, Mondal H. Unveiling the mechanistic nexus: how micronutrient enrichment shapes brain function, and cognitive health. Frontiers in molecular biosciences. 2025;12:1623547.

 

تهیه کننده: دکتر مینا کاویانی

کارشناس مسئول آموزش همگانی

انستیتو تحقیقات تغذیه ای و صنایع غذایی کشور